Spis treści

Wstęp

Kalendarium

Codzienność

Nieco humoru

Państwo

Rozwój

Rocznice

Naród z armią

Kulminacja napięcia

Lokalnie

Poza granicami

O projekcie

Wstęp

Cisza przed burzą to moment szczególny. Nie chodzi tu wyłącznie o brak dźwięków, ale o specyficzny stan oczekiwania. Powietrze praktycznie się nie porusza, natura zastyga w bezruchu. Wszyscy wiedzą, że za chwilę nadejdzie nawałnica, ale jednocześnie łudzą się, „że może przejdzie obok”. Im bliżej kulminacji, tym częściej pojawiają się pierwsze podmuchy wiatru, a ludzie coraz bardziej gorączkowo szykują się na to co nieuniknione, wiedząc jednocześnie, że najprawdopodobniej nie uda się im być w pełni gotowymi na to, co nadejdzie. A zaczyna się zwykle od nagłego gromu…

Takie też były dwa ostatnie miesiące 1939 r. 23 czerwca uczniowie rozpoczęli wakacje. Część Polaków wyjechała na, jak to wówczas nazywano „letniska”, część wciąż pracowała pocieszając się myślą o nadchodzącym urlopie. Dla większości mieszkańców II RP niewiele się zmieniło: ten sam cykl dnia, ewentualnie nowe prace związane z nadchodzącymi żniwami, te same święta, obchodzone rok rocznie w letnich miesiącach. Coś jednak było inaczej – w tle codzienności narastało wrzenie polityczne, które musiało w końcu znaleźć swoje ujście, co nastąpiło 1 września 1939 r. Jednak, jak to zwykle bywa, zanim to nastąpiło, wszystko toczyło się zwyczajnie – może prawie zwyczajnie, bo przecież nadchodziła burza.

Publikacja, która rozpoczynacie Państwo czytać opowiada o dwóch ostatnich miesiącach poprzedzających wybuch II wojny światowej w kontekście społecznym. Stąd nie znajdziecie tutaj struktur oddziałów wojskowych, a opisy gry dyplomatycznej w ostatnich tygodniach przed wybuchem II wojny światowej zostały ograniczone do wzmianek w kalendarium. Znalazły się na niej głównie materiały prasowe – w tym zdjęcia wykonywane przez fotoreporterów Agencji Ilustrowanego Kuriera Codziennego, artykuły i opinie ówczesnych publicystów, które naszym zdaniem najlepiej oddają nastrój tamtych chwil. Jak zapewne Państwo zauważą, część materiałów ukazała się po 1  września 1939 r. Było to podyktowane cyklem wydawniczym tygodników. Stąd zdarzały się sytuacje, w których czytelnicy mogli przeczytać o przygotowaniach do wojny w czasie, gdy ona już trwała…

Kalendarium

23 czerwca

rozpoczynają się wakacje, a dzień później ogólnopolskie obchody Dni Morza

2 lipca

Jakub Bujak, Janusz Klarner, Adam Karpiński oraz Stefan Bernadzikiewicz jako pierwsi zdobywają himalajski siedmiotysięcznik Nanda Devi

3 lipca

Marian Chodacki Komisarz Generalny RP w Wolnym Mieście Gdańsku składa w Warszawie sprawozdanie z pogarszającej się sytuacji we wzajemnych stosunkach

6 lipca

Rada Ministrów dzięki wprowadzeniu oszczędności w innych obszarach budżetu, przeznacza dodatkowe 5 mln złotych na potrzeby armii

10 lipca

płk Stanisław Koc i ambasador RP przy dworze św. Jakuba Edward Raczyński wracają do Londynu by wznowić rozmowy w sprawie pomocy Wielkiej Brytanii dla Polski. Premier Wielkiej Brytanii Neville Chamberlain, podczas swojego wystąpienia w Izbie Gmin, zapewnia o wsparciu dla II RP

11 lipca

do Warszawy docierają pierwsze informacje o zbliżeniu stosunków między III Rzeszą a Związkiem Socjalistycznych Republik Sowieckich

13 lipca

III Rzesza naciska na Francję, by ta nie ingerowała w „sferę niemieckich interesów”

14 lipca

ruszają prace przy budowie polskich umocnień na północ od Mławy („Linia Mławska”)

15 lipca

w Polsce trwają obchody rocznicy zwycięstwa pod Grunwaldem

16 lipca

Prezydent RP Ignacy Mościcki bierze udział w uroczystościach rozpoczęcia żniw w Spale

17 lipca

brytyjski Generalny Inspektor Wojsk Zamorskich gen. Edmund Ironside z wizytą w Polsce (do 21 lipca)

20 lipca

incydent na granicy między Polską i Wolnym Miastem Gdańsk niedaleko miejscowości Trzcionka zginął polski żołnierz usiłujący zatrzymać gdańskich strażników, którzy nielegalnie przekroczyli granicę

22 lipca

do Polski dociera z Francji pięćdziesiąt czołgów Renault R-35

23 lipca

przemówienie gdańskiego Gauleitera NSDAP Alberta Forstera wyraźnie wskazuje na to, że w Gdańsku trwają przygotowania militarne zwrócone przeciwko Polsce

25 lipca

polscy kryptolodzy Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski przekazują Brytyjczykom wyniki swoich prac i egzemplarz niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma

26 lipca

delegacja niemiecka i sowiecka postanawiają rozszerzyć prowadzone rozmowy handlowe o problematykę polityczną

27 lipca

lokalne powodzie w Polsce

29 lipca

Joachim von Ribbentrop poleca niemieckiemu ambasadorowi w Moskwie, by przekazał stronie sowieckiej propozycję zawarcia układu

30 lipca

w Londynie trwają negocjacje na temat udzielenia Polsce pożyczki na dozbrojenie armii, dzień później, podczas debaty w Izbie Gmin, padają przychylne głosy na ten temat

2 sierpnia

zawarcie polsko-angielskiej umowy w sprawie pożyczki na potrzeby armii (8 milionów funtów szterlingów)

3 sierpnia

samochód polskiego Komisarza Generalnego RP w Wolnym Mieście Gdańsku, wiozący inspektora celnego Siekierskiego zostaje obrzucony petardami na granicy Wolnego Miasta i Prus Wschodnich

4-5 sierpnia

zaostrzenie stosunków II RP i WM Gdańsk, którego władze utrudniają pracę polskich inspektorów celnych

6 sierpnia

uroczystości rocznicowe wymarszu z Oleandrów Pierwszej Kompanii Kadrowej

9 sierpnia

przebywający w Berlinie ambasador III Rzeszy w Polsce Hans von Moltke otrzymuje nakaz pozostania w Niemczech i zakaz kontaktowania się ze stroną polską

10 sierpnia

w rozmowie z niemieckim chargé d"affaires wiceminister spraw zagranicznych Mirosław Arciszewski stanowczo sprzeciwia się niemieckim ingerencjom w sprawy między Polską a WM Gdańsk

12 sierpnia

w Moskwie rozpoczynają się rozmowy delegacji wojskowych Wielkiej Brytanii, Francji i Związku Sowieckiego – tematem jest porozumienie trójstronne

13 sierpnia

w Polsce zarządzona zostaje druga częściowa mobilizacja alarmowa

14 sierpnia

Marszałek Kliment Woroszyłow pyta dyplomatów francuskich i brytyjskich o możliwość wejścia oddziałów Armii Czerwonej na terytorium II RP w razie agresji niemieckiej na Polskę

15 sierpnia

po złożonej dzień wcześniej deklaracji von Ribbentropa co do zainteresowania wizytą w Moskwie, rozpoczynają się rozmowy na ten temat. W Polsce obchodzone są uroczystości rocznicy bitwy warszawskiej 1920 r.

16 sierpnia

francuska dyplomacja stara się nakłonić Polskę do przychylnego ustosunkowania się do sowieckiej propozycji interwencji w razie wojny

17 sierpnia

umiera Wojciech Korfanty – polityk i publicysta, polski działacz narodowy na Śląsku, jeden z czołowych przywódców Chrześcijańskiej Demokracji

18 sierpnia

naciski attaché wojskowych Wielkiej Brytanii i Francji na Polskę w sprawie sowieckich propozycji wkroczenia w razie wojny. Ze strony polskiej pada odmowa, potwierdzona przez ministra Becka dzień później

20 sierpnia

Hitler zwraca się do Stalina z prośbą o przyjęcie von Ribbentropa najpóźniej do 23 sierpnia – następnego dnia Stalin wyraża zgodę

21 sierpnia

niemiecka policja na Śląsku opieczętowuje polskie biblioteki i drukarnie

22 sierpnia

stan czujności w urzędach wojskowych i mobilizacja alarmowa korpusów granicznych w Polsce. Tymczasem Hitler wyznacza datę inwazji na 26 sierpnia

23 sierpnia

w Moskwie von Ribbentrop i Mołotow podpisują pakt o nieagresji na dziesięć lat, towarzyszy mu tajny aneks o podziale Polski i wyznaczeniu stref wpływów Związku Sowieckiego i III Rzeszy

24 sierpnia

w Polsce rozpoczyna się tajna mobilizacja kartkowa. Premier Węgier Pál Teleki w depeszy do Hitlera, będącej odpowiedzią na zapytanie co do ewentualnego wsparcia ataku na Polskę pisze, że Węgry „nie mogą przedsięwziąć żadnej akcji militarnej przeciw Polsce ze względów moralnych”

25 sierpnia

w Londynie podpisany zostaje traktat o wzajemnej pomocy między II RP a Wielką Brytanią. Do Gdańska z „wizytą przyjaźni” przypływa pancernik „Schleswig-Holstein”. Mussolini odmawia udziału w wojnie z Polską po stronie Niemiec. Hitler odwołuje decyzję ataku

26 sierpnia

Hitler wydaje rozkaz podjęcia ataku na Polskę w dniu 1 września. W Warszawie wizyta sowieckiego ambasadora Nikołaja Szaronowa u ministra Becka ma pokazać, że mimo układu z III Rzeszą, Związek Sowiecki pragnie poprawnych stosunków z Polską

27 sierpnia

w całej Polsce mieszkańcy kopią rowy przeciwlotnicze. Hitler w odpowiedzi na propozycje pokojowe francuskiego premiera Édouarda Daladiera kategorycznie żąda Gdańska i eksterytorialnego korytarza przez Pomorze

28 sierpnia

w III Rzeszy w ramach wprowadzania gospodarki wojennej, ogłoszono bez zapowiedzi kartkowy system racjonowania żywności

30 sierpnia

Prezydent RP zarządza mobilizację powszechną

31 sierpnia

o godz. 0.30 w nocy Adolf Hitler podpisuje rozkaz ostatecznie wyznaczający termin ataku na Polskę na 1 września, godz. 4.45

Józef Lipski, ambasador II RP w Berlinie, przesyła do MSZ tekst ultimatum niemieckiego, otrzymanego od brytyjskiego kolegi. Wieczorem zostaje ono odczytane na antenie rozgłośni Deutschlandsender wraz z nieprawdziwą informacją o jego formalnym przekazaniu i odrzuceniu przez Polskę. W Gliwicach oddział Sicherheitsdienst (SD) udający powstańców śląskich, w ramach akcji o kryptonimie „Himmler”, atakuje niemiecką radiostację

Codzienność

Rzeczywistość lipca i sierpnia 1939 r. toczyła się niejako obok wydarzeń wielkiej, międzynarodowej polityki. W Polsce w końcu czerwca hucznie obchodzono Dni Morza, a w następnych tygodniach odbywały się zawody sportowe, letnicy rozkoszowali się pięknym latem w nadmorskich i górskich kurortach, a kto nie mógł wyjechać skwapliwie korzystał z miejskich kąpielisk i miejsc wypoczynku.

Gorące lato stało się też tłem dla lokalnych powodzi i burz gradowych opisywanych przez prasę, która jak to zwykle bywa w martwym okresie wakacji, szukała każdego tematu, który można by opatrzeć krzykliwym nagłówkiem. Nie mogło się też obyć bez rok rocznie celebrowanych świąt i uroczystości na stałe wpisanych do letniego kalendarza: rocznicy bitwy warszawskiej 1920 r., bitwy Grunwaldzkiej (która w obliczu narastającego napięcia między Polską a III Rzeszą zyskiwała szczególną wymowę), odpustów, dożynek itd.

Wielkim sukcesem tamtego okresu było zdobycie przez polskich podróżników himalajskiego siedmiotysięcznika Nanda Devi, okupionym jednak śmiercią dwóch ze zdobywców, co wywołało dyskusje na temat „klątwy bogini Kali-Nanda”, utrzymaną w tak popularnym ówcześnie duchu badania zjawisk nadprzyrodzonych. Zresztą łamy polskich gazet pełne były ogłoszeń wróżek, chiromantów, jasnowidzów i wszelkiego rodzaju medium. Ciekawe tylko, czy któreś z nich przewidziało rozwój wypadków w nadchodzących miesiącach?

PUSTKI W SOPOTACH

W Sopotach panuje kompletny zastój. Ilość kuracjuszy nie przekracza 2.000 osób, podczas gdy w tym samym okresie ubiegłego roku wynosiła 32.000.

„Dobry Wieczór! Kurjer Czerwony”, za: „Almanach 1939”, Warszawa 2008, 5 lipca.

Okładka tygodnika „Ilustracja Polska”, nr 28 z 9 lipca 1939 r.

Pod zdjęciem podpis: „Życie jest piękne”

zbiory Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego

Artykuł „Jedźmy nad morze!” zamieszczony w dzienniku „Gazeta Lwowska”, nr 160 z 19 lipca 1939 r.

zbiory Archiwum Państwowego w Przemyślu

Warszawa. Basen przy ulicy Łazienkowskiej, lipiec 1939 r.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Reklama kremu Palmolive pod hasłem „Sportowy krem piękności”

„HEIL HITLER” NA DUŃSKICH JAJACH

Londyn, 3.8. Jedna z firm jajczarskich w Anglji znalazła w skrzyni jaj duńskich, pochodzących z firmy „Chrystensen” kilka sztuk, oznaczonych swastyką z napisem: „Heil Hitler”. Firma duńska wyraża przypuszczenie, że skrzynia została otwarta podczas tranzytu kolejowego.

„Kurjer Polski”, za: „Almanach 1939”, Warszawa 2008, 4 sierpnia.

Żniwa w okolicach Stalowej Woli.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Okładka tygodnika „Ilustracja Polska”, nr 34 z 20 sierpnia 1939 r.

Podpis pod zdjęciem „Dożynki”

zbiory Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego

Prezydent Ignacy Mościcki na dożynkach w Spale, „Tygodnik Illustrowany”, nr 30 z 23 lipca 1939 r.

zbiory Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu Łódzkiego

Reklama „namiastki kawy” Sfinks.

DZIECI NIE KORZYSTAJĄ Z ULG W LUX TORPEDACH I POCIĄGACH EKSPRESSOWYCH

Wobec zachodzących wypadków zwracania się rodziców o przyznanie ulgowych 75 proc. biletów dla dzieci w okresie tygodnia propagandowego, dyrekcje PKP wyjaśniły, iż ulgi te nie mają zastosowania przy pociągach ekspressowych i t. zw. lux torpedach.

„Nasz Przegląd”, za: „Almanach 1939”, Warszawa 2008, 18 lipca.

Czołowe zderzenie dwóch pociągów Kolejki Wilanowskiej, 17 lipca 1939 r.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

„Ilustracja Polska”, nr 27 z 2 lipca 1939 r., fotoreportaż pokazujący skutki burzy gradowej, jaka przeszła nad terenem Śląska.

zbiory Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego

„Ilustracja Polska”, nr 32 z 6 sierpnia 1939 r., strona z informacjami z kraju i ze świata.

Wśród nich zdjęcia z terenów, które ucierpiały wskutek letnich powodzi.

zbiory Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego

Bogumin. Mieszkańcy obserwują jazdę samochodu po zalanej ulicy, 27 lipca 1939 r.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

KRADZIEŻ ZNACZKÓW W URZĘDZIE POCZTOWYM

W urzędzie pocztowym Warszawa 13 (Leszno 5) dokonano kradzieży znaczków pocztowych na 700 zł. Kradzieży tej dokonała para nie schwytanych dotychczas opryszków. Jeden z nich podpatrzył nazwisko urzędniczki pocztowej, siedzącej przy okienku kasowym. Zatelefonował on z miasta do niej, podając się za jej brata. W chwili, kiedy odeszła od okienka, wspólnik telefonującego wszedł za ladę i z kasetki stalowej wyjął teczkę, zawierającą znaczki pocztowe na 700 zł. Kradzieży dokonał tak szybko i zręcznie, że żadna z urzędniczek nie zauważyła tego. Dopiero po powrocie urzędniczki do okienka, stwierdziła ona kradzież. Wszczęto alarm, lecz rabusia nie schwytano.

„Wieczór Warszawski”, za: „Almanach 1939”, Warszawa 2008, 25 lipca.

Fotoreportaż z uroczystości pogrzebowych i wspomnienie o Wojciechu Korfantym, „Ilustracja Polska”, nr 35 z 27 sierpnia 1939 r.

zbiory Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego

Artykuły dotyczące polskiej wyprawy na szczyt Nanda Devi:

„Ilustracja Polska”, nr 31 z 30 lipca 1939 r.

zbiory Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego

„Ilustracja Polska”, nr 31 z 30 lipca i 32 z 6 sierpnia 1939 r.

zbiory Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego

ZAWODY TAKSÓWEK

Związek Właścicieli Dorożek Samochodowych organizuje w drugiej połowie września ciekawą imprezę pn.: „Pierwsza jazda konkursowa” dla dorożek samochodowych. Regulamin zawodów został już opracowany. Składać się one będą z jazdy okrężnej na dystansie około 50 km. w obrębie wielkiej Warszawy, próby prawidłowej jazdy, opartej na znajomości przepisów drogowych, obowiązujących w miastach, próby sprawnego parkowania, próby wyczuwania tempa jazdy po mieście itp. Samochody podzielone zostaną na trzy klasy: taksówki uprawnione do przewozu dwóch pasażerów, trzech pasażerów i 5 pasażerów.

„Gazeta Polska”, za: „Almanach 1939”, Warszawa 2008, 15 sierpnia.

Kelnerzy na trasie wyścigu zręcznościowego, Warszawa, lipiec 1939 r.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Fotoreportaż z Lekkoatletycznych Mistrzostw Polski w Poznaniu, „Ilustracja Polska”, nr 29 z 16 lipca 1939 r.

zbiory Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego

Fotoreportaż z regat wioślarskich na jeziorze Gopło, „Ilustracja Polska”, nr 30 z 23 lipca 1939 r.

zbiory Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego

Reklama mydełka do zębów Cherys „o niezrównanym smaku”.

ZNACZNE OŻYWIENIE W RUCHU BUDOWLANYM W STOLICY

Powstaje 110 nowych domów mieszkalnych

Wydział Nadzoru Budowlanego Zarządu Miejskiego zatwierdził w czerwcu 227 projektów budowlanych, z których 110 dotyczyło domów mieszkalnych, 36 - garaży; reszta zaś - to przebudówki i nadbudówki istniejących budynków, budowa sklepów, kiosków handlowych, przewodów spalinowych itd.

„Gazeta Polska”, za: „Almanach 1939”, Warszawa 2008, 15 lipca.

Wyścig kolarski „Dookoła Polski”, „Ilustracja Polska”, nr 1 z 30 lipca 1939 r.

zbiory Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego

Międzynarodowe Mistrzostwa Polski w tenisie ziemnym, Toruń, sierpień 1939 r.

Na korcie Milan Konjović z Jugosławii.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Fotoreportaż z regat o mistrzostwo Polski, w dolnym prawym rogu migawka z meczu tenisowego,

„Ilustracja Polska”, nr 34 z 20 sierpnia 1939 r.

zbiory Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego

Reklama samochodu Chevrolet jako zwycięscy XII Międzynarodowego Rajdu Automobilklubu Polski

O SZTUCE CHODZENIA W DOBIE MOTORYZACJI

Statystyka stwierdzająca, że nasze życie nasyca się coraz bardziej mechanicznymi środkami lokomocji, stawia człowieka, mającego do dyspozycji dla pokonywania przestrzeni własne nogi, w trudne położenie. Zapewne z radością czyta on cyfrę pnącą się wzwyż: meldunek o przekroczeniu szóstego dziesiątka tysięcy samochodów i motocykli, ale jednocześnie czuje swoje upośledzenie, jest tym, który, jeżeli chodzi o stolicę, należy do grupy 100 mieszkańców (domyślnie: piechurów na jeden samochód). Takie zestawienie, świadczące o wybitnych nierównościach społecznych, uspasabia piechura kostycznie. Człowiek zmuszony od czasu do czasu do znalezienia się na jezdni, skłonny jest wszystkie jej niebezpieczeństwa i groźby przypisać nieznośnym kierowcom, rozwijającym zbyt wielką szybkość, harcom motocyklowo-samochodowym itp. W atmosferze wielkiego miasta unosi się ten antagonizm człowieka idącego do człowieka, jadącego samochodem.

„Tygodnik Illustrowany”, nr 31, 30 lipca 1939, s. 604.

Migawki z odpustu w Kalwarii Zebrzydowskiej, 15 sierpnia 1939 r.:

Cyrk Ben-Karina

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Przyrząd służący do wróżenia

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Pielgrzymi na kalwaryjskich ścieżkach

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Okładka tygodnika „Światowid”, nr 35 z 27 sierpnia 1939 r.

zbiory Książnicy Pomorskiej

Ostatki letnie nad polskiem morzem, „Światowid”, nr 36 z 3 września 1939 r.

zbiory Biblioteki Jagiellońskiej

Nieco humoru

AUTENTYCZNE

Tyle narzeka się i wygaduje na Ubezpieczalnię, że aż wstyd. A tymczasem nie jest ona taka straszna jak ją malują...

Zarzuca się Ubezpieczalni, że nie dość starannie bada pacjentów, że zapisuje im jak najtańsze lekarstwa i nie chce wysyłać ich na swój koszt na letniska... A oto autentyczna historja, która jest dowodem, że tak znów źle nie jest:

Do lekarza Ubezpieczalni zgłasza się pewien pacjent. Lekarz jest dla niego ogromnie uprzejmy. Mimo, że pacjent robi wrażenie zdrowego jak maślak, względnie rydz, proszą go, aby rozebrał się. Lekarz bada go jak tylko można najsumienniej. Opukuje, każe sobie pokazać język... Bada troskliwie serce, płuca, wątrobę, śledzionę, ślepą kiszkę i t. d. I jeszcze mu mało!... Zwołuje całe konsyljum...

Lekarze wchodzący w skład tego konsyljum omal, że nic rozpływają się nad pacjentem. Skaczą koło niego jak pchły. Badają, opukują, oglądają język, zapisują mu lekarstwa. Ale nie jakąś aspirynę, jodynę czy rycynus. Zapisują mu najwymyślniejsze i najdroższe lekarstwa. Wkońcu uradzają jednogłośnie, aby wysłać go na koszt Ubezpieczalni do Zakopanego albo do Jastarni — gdzie woli!...

Kuracja pacjentowi faktycznie pomaga. Szybkim krokiem przychodzi do siebie. Po sześciu tygodniach zdrowotnego urlopu zupełnie wraca do sił i do pracy. Zdrowy, rzeźki i wypoczęty może znowu pełnić swe obowiązki — wicedyrektora Ubezpieczalni Społecznej...

FELIX.

„Wróble Na Dachu”, nr 32, 7 sierpnia 1939, s. 7.

Rysunek satyryczny i prześmiewcza historyjka, komentujące wizytę Josepha Goebbelsa

– ministra propagandy, oświecenia publicznego i informacji III Rzeszy w Wolnym Mieście Gdańsku, w połowie czerwca 1939 r.

„Wróble Na Dachu”, nr 27 z 2 lipca 1939 r.

zbiory Biblioteki m. st. Warszawy

Rysunkowy komentarz do rzekomo turystycznych odwiedzin Niemców w Wolnym Mieście Gdańsku.

Okładka tygodnika „Wróble Na Dachu”, nr 28 z 9 lipca 1939 r.

zbiory Biblioteki m. st. Warszawy

III Rzesza a stosunki polsko-brytyjskie.

Okładka tygodnika „Wróble Na Dachu”, nr 30 z 23 lipca 1939 r.

zbiory Biblioteki m. st. Warszawy

Joseph Goebbels, jako cel żartu rysunkowego. „Wróble Na Dachu”, nr 31 z 30 lipca 1939 r.

zbiory Biblioteki m. st. Warszawy

HASŁA ZAMIAST MASŁA!

Słyszy się w Rzeszy

Rozmaite hasła...

Najpopularniejsze:

„Armaty miast masła!”

Do tych haseł jeszcze

Dodać inne trzeba:

„Tanki zamiast sera!”

„Bomby zamiast chleba!”

„Mina zamiast wina!”

„Zamiast kawy gazy!”

„Miast cukru benzyna!”

„Kule — a nie zrazy!”

„Śrut zamiast kawioru!”

„Zamiast kiełbas ścigacz!”

„S m a r y  zamiast smarów!!”

„Zamiast Gdańska — figa!!!”

F E L I X  Z A N D L E R.

„Wróble Na Dachu”, nr 35, 27 sierpnia 1939, s. 2.

Wyścig kolarski „Dookoła Polski” oczami rysownika „Wróbli Na Dachu”.

„Wróble Na Dachu”, nr 32 z 6 sierpnia 1939 r.

zbiory Biblioteki m. st. Warszawy

O rokowaniach między mocarstwami zachodnimi a Związkiem Sowieckim.

„Wróble Na Dachu”, nr 34 z 20 sierpnia 1939 r.

zbiory Biblioteki m. st. Warszawy

Hitler popychany do ataku na Polskę.

„Wróble Na Dachu”, nr 35 z 27 sierpnia 1939 r.

zbiory Biblioteki m. st. Warszawy

Komentarz do paktu Ribbentrop-Mołotow.

Okładka tygodnika „Wróble Na Dachu”, nr 36 z 3 września 1939 r.

zbiory Biblioteki m. st. Warszawy

Państwo

Funkcjonowanie II RP w dwóch ostatnich miesiącach jej istnienia nie ograniczało się wyłącznie do prowadzenia polityki zagranicznej związanej z zapewnieniem Polsce bezpieczeństwa międzynarodowego i próbami zażegnania kryzysu we wzajemnych stosunkach z III Rzeszą. W kraju kontynuowano realizację inwestycji związanych z zapoczątkowanym w drugiej połowie 1936 r. planem budowy Centralnego Okręgu Przemysłowego. Prasa pisała o radiofonizacji i elektryfikacji państwa, snując wizje nakreślone w „15-letnim Planie Rozbudowy Polski” rozpisanym na lata 1939-1954.

Dużą wagę przykładano do konsolidacji narodu wokół idei polskiej państwowości, co realizowano między innymi poprzez położenie nacisku na święta państwowe i rocznice związane z odrodzeniem Polski. Nie mniej ważna była idea „narodu z armią, armii z narodem” wyrażająca się choćby w działalności Funduszu Obrony Narodowej, Funduszu Obrony Morskiej, czy Pożyczce Lotniczej, dzięki którym gromadzono środki i zakupywano sprzęt dla Wojska Polskiego. Budowano też wizerunek armii, jako jedynego obrońcy i gwaranta państwowości, nawiązując przy tym do czynu zbrojnego, który wraz z działalnością polityczną stał się motorem powstania II RP.

Budowa społecznego przeświadczenia o rozwoju i sile młodego państwa miała również stanowić, boleśnie zweryfikowane we wrześniu 1939 r., antidotum na strach przed nadchodzącą wojną.

Rozwój

NA WYBRZEŻU GDAŃSKIM I GDYŃSKIM POWSTAJE WSPANIAŁA ARTERIA KOMUNIKACYJNA

W sierpniu 1935 r. gmina stołeczna przystąpiła do budowy wielkiej arterii nadbrzeżnej na Wybrzeżu Gdyńskim i Gdańskim, łączącej Żoliborz z Nowym Zjazdem. W 1936 r. budowa tej arterii była wykonana w kamieniu polnym. Ze względu na duże nasypy przy tej budowie i przewidywane osiadanie ziemi nie można było od razu dać nawierzchni gładkiej. Po dwóch latach użytkowania, t.j. w ub. roku, gdy proces osiadania już się zakończył, ułożono nawierzchnię asfaltową na łącznej długości 3.100 m.

„Tygodnik Illustrowany”, nr 31, 30 lipca 1939 r., s. 604.

Gdynia wymaga uprzemysłowienia, dodatek gospodarczy do „Ilustrowanego Kuriera Codziennego”, nr 199 z 21 lipca 1939 r.

zbiory Biblioteki m. st. Warszawy

Plakat przedstawiający założenia 15-letniego planu rozbudowy Polski.

zbiory Muzeum Niepodległości

Uroczystość poświęcenia motocykli Klubu Szeregowych Policji Państwowej na placu Marszałka Józefa Piłsudskiego w Warszawie, 20 sierpnia 1939 r.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Na budowie Huty Stalowa Wola, 25 sierpnia 1939 r.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Reklama: „Podróżuj LOT-em”

PROGRAM POLSKIEGO RADIA

Czwartek — dn. 31.VIII

6.30: Audycja poranna.

8.20: Pogadanka sportowa.

12.03: Audycja południowa.

14.45: „Dworek w Zagórzu" — pogadanka dla młodzieży.

15.00: Muzyka popularna z Wilna.

16.20: Taneczne pieśni ludowe — audycja muzyczna.

16.45: „Świadkowie dawnej chwały" — reportaż z muzeów.

17.00: Muzyka do tańca.

18.00: Kwartet Beethovena Es-Dur — koncert z płyt.

19.00: „Wielkie włóczęgi morskie”: „Tremolino” — rozdział ze „Zwierciadła morza” J. Conrada.

19.20: Przy wieczerzy — koncert rozrywkowy.

20.25: Audycja dla wsi.

21.00: Miniatury skrzypcowe w wyk. W. Niemczyka.

21.30: „Larum w obozie” — montaż słuchowiskowy.

22.00: Pieśni i arie angielskie — w wyk. Ewy Bandrowskiej-Turskiej.

22.30: Koncert Orkiestry Filharmonii Nowojorskiej (płyty).

23.15: Koncert kameralny muzyki polskiej.

„Tygodnik Illustrowany”, nr 35, 27 sierpnia 1939 r.

Budowa zapory wodnej w Rożnowie na Dunajcu, sierpień 1939 r.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Budowa zapory wodnej w Rożnowie na Dunajcu, sierpień 1939 r.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Zdobycze polskiego przemysłu budzą zachwyt w Ameryce, „Ilustrowany Kuryer Codzienny”, nr 206 z 28 lipca 1939 r.

zbiory Biblioteki Publicznej m. st. Warszawy

Młodzież studencka z Legii Akademickiej podczas pracy fizycznej w obozie w Grandziczach, sierpień 1939 r.

Na zdjęciu widoczne oznaczenia edytorskie kadru oraz jasne i ciemne linie zwiększające kontrast między jego elementami.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Rysunek propagandowy „Płucami Śląska Gdynia i Gdańs, puklerzem – okręty wojenne Rzeczypospolitej”

Rocznice

PRZYGOTOWANIE GRUNWALDU

Po tym to moście przeszła armia polska idąc pod Grunwald. Osławione „Drang nach Osten" zostało złamane. Odradza się ono co pewien czas w ciągu historii. Obecnie jesteśmy świadkami nowej fali germańskiego imperializmu. Duch jego nie-wiele się różni od ducha Rycerzy Krzyżowych. Kłajpeda już jest w rękach niemieckich. Litwa znowu żyje w zgodzie z Koroną. Rozrost Polski mocarstwowej staje na drodze wszelkim dążeniom zaborczym nad Bałtykiem. Nad spadkobiercami Zakonu zawisły groźne słowa Józefa Piłsudskiego: „Nasze odrodzenie całkowite rozczłonkuje i unicestwi Prusy”.

„Tygodnik Illustrowany”, nr 30, 23 lipca 1939 r., s. 570.

Obchody Święta Morza w Gdyni. Przedstawiciele władz na trybunie.

Widoczni m.in.: wicepremier Eugeniusz Kwiatkowski (wypuszcza gołębia),

kontradmirał Józef Unrug (3. z lewej),

biskup chełmiński Stanisław Okoniewski (4. z lewej),

biskup pomocniczy chełmiński Konstanty Dominik (2. z lewej).

Na zdjęciu widoczne oznaczenia edytorskie kadru oraz jasne i ciemne linie zwiększające kontrast między jego elementami.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Okolicznościowe wspomnienie o rocznicy bitwy pod Grunwaldem,

„Ilustrowany Kuryer Codzienny”, nr 194 z 16 lipca 1939 r.

zbiory Biblioteki Publicznej m. st. Warszawy

Nowy Bogumin, 20 sierpnia 1939 r., jedna z drużyn przekracza metę marszu zorganizowanego w rocznicę wybuchu II powstania śląskiego.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Reklama piwa

OSTRZEŻENIE

W wywiadzie, udzielonym nie dawno prasie amerykańskiej, oświadczył Marszałek Śmigły-Rydz, że w razie zamachu na Gdańsk Polska podejmie walkę nawet gdyby miała się bić sama, bez sojuszników. To oświadczenie, dające wyraz zdecydowanemu stanowisku Polski i Jej gotowości bojowej, bynajmniej nie oznaczało, że w stosunkach między Warszawą, Paryżem i Londynem powstały jakieś zgrzyty, że solidarność tych trzech stolic została choć trochę podważona — ku wielkiej radości Niemiec. Jeśli w Berlinie bodaj przez chwilę łudzono się co do tego, to znów przyszło gorzkie rozczarowanie, w dniu 6 sierpnia powiedział bowiem Marszałek Śmigły wyraźnie:

„Uważam za swój miły obowiązek stwierdzić z głębokim odczuciem i żołnierską wzajemnością, że Polska ma wśród narodów szczerych przyjaciół, którzy rozumieją sedno sprawy i którzy określili swój stosunek do nas".

„Tygodnik Illustrowany”, nr 33, 13 sierpnia 1939 r., s. 631.

Zjazd legionistów w Krakowie, 6 sierpnia 1939 r.

Uroczystości na Oleandrach. Przybycie generalnego inspektora sił zbrojnych marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego (na pierwszym planie drugi od lewej).

W tle widoczny Pomnik Czynu Legionowego.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Zjazd legionistów w Krakowie, 6 sierpnia 1939 r.

Minister spraw zagranicznych płk Józef Beck wśród legionistów zgromadzonych na krakowskich Błoniach.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Okładka „Tygodnika Illustrowanego”, nr 33 z 13 sierpnia 1939 r.

Zdjęcie na okładce jest fotomontażem. W rzeczywistości mównica znajdowała się w o wiele większej odległości od słuchaczy

(o czym świadczą m.in. zaburzenia perspektywy).

zbiory Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu Łódzkiego

Rocznica Bitwy Warszawskiej – uroczystości Święta Żołnierza w Poznaniu.

Batalion Obrony Narodowej podczas defilady przed Zamkiem Cesarskim.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Reklama koniaku

Naród z armią

WSZYSCY MĘŻCZYŹNI DO LAT 50 MUSZĄ USTALIĆ SWÓJ STOSUNEK DO WOJSKA

Wydział wojskowy Zarządu Miejskiego w Warszawie uruchamia dodatkowe komisje poborowe, przed którymi stawać będą ci wszyscy mężczyźni z rocznika 1918 i starszych do lat 50-ciu, którzy dotychczas nie dopełnili obowiązku wojskowego. Osoby te otrzymają wezwania imienne z wydziału wojskowego (ul. Floriańska 10).

„Gazeta Polska”, za: „Almanach 1939”, Warszawa 2008, 12 lipca.

Kraków, przekazanie wojsku srebrnych trąbek ufundowanych przez hutę „Batory”, sierpień 1939 r.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Okładka tygodnika „Ilustracja Polska” nr 27 z 2 lipca 1939 r.

zbiory Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego

Fotoreportaż Ten sam duch w armii i w narodzie! (obchody Święta Wojska Polskiego).

„Ilustracja Polska” nr 34 z 20 sierpnia 1939 r.

zbiory Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego

Rysunek propagandowy: Chcemy silnej floty wojennej i kolonii.

RADIO JAKO ŁĄCZNIK WOJSKA ZE SPOŁECZEŃSTWEM

W radosnych dniach świąt narodowych wojskowych, czy to przekazywania sprzętu wojennego, tłumy publiczności witające owacyjnie wojsko zespalają się duchowo z Armią. W obchodach tych biorą również udział liczne rzesze przyjezdnych z różnych stron kraju. Lecz istnieją jeszcze setki tysięcy a nawet miliony ludzi w Polsce, którzy w odległych zakątkach kraju jedynie przy głośnikach radiowych wsłuchują się w rytm kroków maszerujących oddziałów, chłoną pełne fantazji melodie marszowe i przeżywają uroczyste momenty, słuchając słów reportera. I tutaj właśnie ta melodia żołnierska, nadawany reportaż z uroczystości, maluje w wyobraźni barwne obrazy dalekich, a bliskich sercu chwil. Radio staje się w takich momentach łącznikiem, który zespala wszystkich słuchających w jedną olbrzymią Armię. Ale to są dni świąteczne.

Praca dnia całodziennego w wojsku wymaga spokoju i skupienia i dlatego trudne jest stałe przenikanie społeczeństwa do życia wojskowego. I to codzienne życie wojska, posiadające dla cywila jakiś specjalny koloryt zostało zbliżone dzięki mikrofonowi do szerokich mas społeczeństwa. Mikrofon bowiem ze świetlic, z sal teatralnych a nawet z dziedzińców koszarowych opowiada o codziennym, twardym, ale jakże pociągającym i tryskającym nieraz humorem życiu wojskowym Ileż to miłych chwil radości dały nie tylko podchorążakom, ale również szerokim rzeszom radiosłuchaczy. Audycje z podchorążówek zapoczątkowane w roku ubiegłym przez Polskie Radio. Audycje żołnierskie oraz audycje dla poborowych prowadzone przez Wojskowy Instytut Naukowo-Oświatowy wciągają cywilów w atmosferę życia wojskowego a dla tych którzy jeszcze w wojsku nie byli, posiadają duże znaczenie wychowawcze i propagandowe.

„Tygodnik Illustrowany”, nr 36, 3 września 1939 r.

Poświęcenie rowerów dla wojska, ufundowanych przez robotników fabryki M. Ciurzyńskiego w Poraju koło Częstochowy, lipiec 1939 r.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Przekazanie wojsku samolotów RWD-8, Szczuczyn w województwie nowogrodzkim, lipiec 1939 r.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Okładka tygodnika „Światowid” nr 36 z 3 września 1939 r.

U dołu okładki napis: „Ślubujemy Ci Wodzu Naczelny Spełnić Powinność Naszą Do Ostatka”.

zbiory Biblioteki Jagiellońskiej

Propagandowe hasło: „Czy jesteś członkiem Ligi Obrony Przeciwpowietrznej i Przeciwgazowej”

Kulminacja napięcia

Sytuacja polityczna, która miała miejsce latem 1939 r. była wypadkową prowadzonej przez Niemcy, praktycznie od lat dwudziestych XX w., polityki wobec postanowień traktatu wersalskiego i krajów Europy Wschodniej oraz nakreślonej przez Adolfa Hitlera w “Mein Kampf” ekspansji III Rzeszy na Wschód. Pretensje dotyczące Wolnego Miasta Gdańsk, utworzenia eksterytorialnej autostrady i szlaku kolejowego przez polskie Pomorze oraz przystąpienia Polski do paktu antykominternowskiego zostały sformułowane 24 października 1938 r. przez Joachima von Ribbentropa w rozmowie z ambasadorem RP w Berlinie Józefem Lipskim.

15 marca 1939 r. Hitler wymusił, na przebywającym w Berlinie prezydencie Czechosłowacji Emilu Hácha powstanie z Czech, Moraw i Śląska Czeskiego (nie przyłączonych w konsekwencji układu monachijskiego do III Rzeszy) zależnej od Niemiec, autonomicznej jednostki administracyjnej pod nazwą Protektorat Czech i Moraw, a 21 marca 1939 r. wystosował oficjalne pisemne memorandum do rządu RP, w którym ponowił kwestie drogi tranzytowej i Wolnego Miasta. Do tego momentu fakt istnienia takich nacisków na II RP, jak i prowadzenia rozmów w tej sprawie nie był znany ani polskiej, ani międzynarodowej opinii publicznej, a nawet szefowi Sztabu Generalnego WP. Odpowiedzią Polski na te działania, była przeprowadzona 23 marca, tajna częściowa mobilizacja i oficjalne odrzucenie niemieckiego memorandum trzy dni później.

W lipcu i sierpniu dało się zaobserwować w kraju wzmożone działania mające podnieść sprawność całego społeczeństwa. Zintensyfikowano szkolenia obrony przeciwlotniczej, przeciwgazowej, Polskiego Czerwonego Krzyża, a na obozach wypoczynkowych pracowników polskich fabryk szczególną wagę zaczęto przykładać do ćwiczeń sprawnościowych. Był to przejaw świadomości tego, że kolejna wojna, w jeszcze większym stopniu niż jej poprzedniczka zaangażuje ludność cywilną. Z całą surowością karane były przypadki spekulacji artykułami pierwszej potrzeby i żywnością.

Wakacyjne miesiące 1939 r. stały się okresem kulminacji napięcia na arenie międzynarodowej, na którą z jednej strony wpłynęło podpisanie paktu Ribbentrop-Mołotow (z istnienia tajnego aneksu do niego świetnie zdawały sobie sprawę rządy zachodnich sojuszników II RP), z drugiej zaś wzajemne porozumienia i gwarancje pomiędzy rządami Polski, Wielkiej Brytanii i Francji. Był to szczytowy okres tego, co prasa polska i zagraniczna nazywały „białą wojną” – wojną nerwów, w której jedna i druga strona odkrywała przed sobą część kart tak, by wymusić na przeciwniku zmianę stanowiska. Jak pokazał 17 września 1939 r., jedna z głównych kart III Rzeszy pozostała dla Polaków zakryta do samego końca.

O NIEBEZPIECZEŃSTWIE GAZOWYM

W związku z sytuacją polityczną specjalne zainteresowanie wśród społeczeństwa budzi zagadnienie ewentualnych nieprzyjacielskich napadów lotniczych, a w szczególności możliwość zastosowania gazów bojowych podczas tych napadów oraz zagadnienie obrony przed skutkami działania bomb gazowych.

Zainteresowanie to przejawia się także i pewnym podnieceniem, gdyż w literaturze powojennej oraz w innych publikacjach, omawiających napady lotniczo-gazowe, znajduje się na ten temat dużo nieścisłości i szkodliwej przesady. Poza tym wiele osób przez nieznajomość rzeczy sieje niepotrzebny niepokój i zwątpienie we własne siły oraz w zarządzenia władz, organizujących obronę przeciwlotniczą i działających w myśl zarządzeń Inspektora Obrony Powietrznej Państwa [...]

Jeżeli zaś chodzi o zastosowanie gazów bojowych podczas napadów lotniczych, wykonanych na ważniejsze miasta i osiedla, to można z całą pewnością stwierdzić, że w ogóle wielkie napady lotnicze, wykonywane tylko celem spowodowania masowego wytrucia mieszkańców miast i osiedli, są zupełnie nieprawdopodobne i nierealne, a wszelkie wersje o takich napadach należy traktować jako przejawy zbyt wybujałej fantazji.

Bomby gazowe — jeśli w ogóle będą użyte podczas danego nalotu — będą stanowiły tylko pewien niewielki procent ładunku samolotów bombardujących. Będą one zrzucane na miasta ewentualnie tylko dla większego utrudnienia akcji ratowniczej służby obrony przeciwlotniczej, dla odpowiedniego zwiększenia procentu strat w ludziach i materiale, dla zwiększenia grozy bombardowania wśród ludności cywilnej, oraz dla utrudnienia ruchu w miejscowości lub w obiekcie zbombardowanym.

„Tygodnik Illustrowany”, nr 30, 23 lipca 1939 r., s. 582.

Nie damy odepchnąć się od Bałtyku, „Światowid”, nr 27 z 2 lipca 1939 r.

zbiory Książnicy Pomorskiej

Członkinie Przysposobienia Wojskowego Kobiet w czasie świczeń z zakładania masek przeciwgazowych typu R.S.C., 18 sierpnia 1939 r.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Ćwiczenia sanitarne drużyn ratowniczych Polskiego Czerwonego Krzyża pod kierunkiem instruktorki Przysposobienia Wojskowego Kobiet,

Szczuczyn, 18 sierpnia 1939 r.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

OBWIESZCZENIE

Podaje się do wiadomości, że dokonywanie bez uprzedniego zezwolenia Urzędu Wojewódzkiego zdjęć fotograficznych względnie filmowych jakichkolwiek urządzeń i obiektów komunikacyjnych aż do odwołania jest zakazane. Winni niestosowania się do powyższego zakazu podlegają odpowiedzialności karnej, przewidzianej w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 roku o niektórych przestępstwach przeciwko bezpieczeństwu Państwa (Dz. U.R.P. Nr 94 poz. 851).

Nie są wymagane zezwolenia na dokonywanie zdjęć osób znajdujących się na przystani lub na statku stojącym przy przystani.

Warszawa, dnia 9 sierpnia 1939 roku

(-) Jerzy Paciorkowski

wojewoda warszawski.

za: „Almanach 1939”, Warszawa 2008, 9 sierpnia.

Pierwsza strona „Gazety Lwowskiej” z 18 sierpnia 1939 r.

zbiory Archiwum Państwowego w Przemyślu

Zdjęcie i mapa obrazująca zasięg bombowców Vickers Wellington.

„Ilustracja Polska”, nr 30 z 23 lipca 1939 r.

Artykuły tego typu były sposobem budowania w społeczeństwie przekonania o sile sojuszniczych armii, a tym samym przekonywania o bezpieczeństwie II RP.

zbiory Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego

Zamknięty sklep H. Manchajmera podejrzanego o paskarstwo (spekulacje) żywnością w Warszawie, sierpień 1939 r.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Kolejki przed sklepami w Warszawie, sierpień 1939 r.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Reklama: „Słomiany wdowiec daje sobie rade w gospodarstwie dzięki kuchence elektrycznej nabytej na raty w Salonie Elektrowni Miejskiej”

PROPAGANDA NIEMIECKA ODKRYŁA SWE KARTY

Dotychczas mówiło sie o Gdańsku. Berlin operował argumentem niemieckości Gdańska i jego woli powrotu do Rzeszy. Wyjątkowo nie do twarzy było Niemcom w roli obrońcy uciśnionych (zwłaszcza, że nie było tu uciśnionych), wyjątkowo komicznie i — cynicznie brzmiało w ustach okupantów Czech powoływanie się na zasadę samostanowienia narodów. Ale to nic. Niemcy trwali przy swej argumentacji. Ba! z oburzeniem odrzucali „insynuacje” tych, którzy przypisywali im dalsze agresywne zamiary. To wszystko miała być „żydowska robota”, machinacje „podpalaczy pokoju”, uzasadniających w ten kłamliwy sposób zbrodniczą politykę okrążania wobec niewinnych Niemiec... A oni, Niemcy, chcą przecież tylko Gdańska, i jeszcze kolonii. Nic więcej.

To „powściągliwe” stanowisko obowiązywało propagandę niemiecką od chwili wystąpienia z zadaniem powrotu Gdańska do Rzeszy i miało ułatwić nowy sukces. Aż tu nagle w dniach ostatnich „baranek” przemówił innym językiem. Wywody w sprawie Gdańska nie przysporzyły tezie niemieckiej zwolenników za granicą, dając jedynie obfity materiał — humorystom. Czy więc poczucie śmieszności stało się dla Niemców zbyt dotkliwe, czy poprostu skołatane „białą wojną” nerwy nie wytrzymały, dość, że Niemcy odsłoniły swe prawdziwe oblicze, ukazując wyraźnie, jakie są istotne cele prowadzonej kampanii.

Prasa niemiecka pisze więc już bez obsłonek nie tylko o Gdańsku, lecz i o Pomorzu, które „bezsensownie” oddziela Rzeszę od Prus Wschodnich, oraz o Śląsku, który okazał się być „pragermańską ziemią”... Więcej! Wysuwa się już nawet zadanie „przywrócenia granic z 1914 r.”! Niemcy nie kryją się przy tym ze swymi dążeniami opanowania całej Europy Wschodniej i posuwają się do „ostrzegania” Francji, aby nie mieszała się do spraw tej części Europy, gdyż tylko Niemcy mają tu prawo decydować.... Kropkę nad i postawił min. Goebbels, który na łamach partyjnego „Angriffu” oświadczył wyraźnie, iż wszystkie granice w Europie Wschodniej, wytyczone w epoce Wersalu, muszą ulec rewizji, jeśli w Europie ma zapanować trwały pokój. Jasno i wyraźnie. Wiadomo, jak Niemcy rozumieją „pokój”, nikt nie może mieć więc żadnych wątpliwości do czego naprawdę one dążą [...].

„Tygodnik Illustrowany”, 20 sierpnia 1939 r., nr 34, okładka.

Reklama: Niebezpieczeństwo wojny przekreśla prywatny schron rodzinny „Bastion”

Krakowianie podczas kopania rowów przeciwlotniczych na Plantach, sierpień 1939 r.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Członkinie Unii Polskich Związków Obrończyń Ojczyzny z przewodniczącą Aleksandrą Piłsudską udają się na teren,

gdzie mają wziąć udział w kopaniu rowów przeciwlotniczych, sierpień 1939 r.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

8 sierpnia 1939 r. Pogrzeb SA-manna Josepha Wessela zastrzelonego przez Polaków podczas incydentu na granicy polsko-gdańskiej.

Nagrania filmowe z uroczyści pogrzebowych zostały wykorzystane w niemieckiej kronice filmowej „Wochenschau” z 7 września 1939 r., jako przykład wrogich działań Polski wobec III Rzeszy, które obok „okupacji Gdańska” przez Polaków i ich „zbrodniom” na niemieckiej ludności cywilnej zamieszkującej tereny przygraniczne, miały być powodem rozpoczęcia działań wojennych przez III Rzeszę.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

„SCHLESWIG HOLSTEIN” ZACHOWAŁ SIĘ PRZYZWOICIE

Wczoraj o godz. 8 rano przybył na redę portu gdańskiego szkolny okręt niemieckiej marynarki wojennej „Schleswig Holstein”.

Dowódca okrętu złożył protokółem przewidziane wizyty prezydentowi Senatu, Wysokiemu Komisarzowi Ligi Narodów, Komisarzowi Generalnemu R.P. oraz prezydentowi Rady Portu, a również gauleiterowi Forsterowi. Wymienione osobistości następnie rewizytowały dowódcę na pokładzie okrętu.

„Kurjer Polski”, za: „Almanach 1939”, Warszawa 2008, 26 sierpnia.

WZMOCNIENIE POGOTOWIA ZBROJNEGO RZECZYPOSPOLITEJ

Począwszy od 31 b.m. powołani zostali do czynnej służby wojskowej oficerowie rezerwy pospolitego ruszenia i stanu spoczynku, podchorążowie, podoficerowie, st. szeregowcy i szeregowcy rezerwy i pospolitego ruszenia, podoficerowie stanu spoczynku oraz zaliczeni do pomocy służby wojskowej – bez względu na wiek, kategorię zdrowia i rodzaj broni (służby), którzy otrzymali białe karty mobilizacyjne bez czerwonego pasa. Poza tym powołani zostali do czynnej służby wojskowej: oficerowie, podchorążowie, podoficerowie, starsi szeregowcy i szeregowcy rezerwy do 40 roku życia włącznie, którzy nie otrzymali ani kart mobilizacyjnych ani niebieskich zaświadczeń mobilizacyjnych.

„Gazeta Polska”, za: „Almanach 1939”, Warszawa 2008, 31 sierpnia.

Okładka „Tygodnika Illustrowanego”,

nr 36 z 3 4 września 1939 r.

zbiory Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu Łódzkiego

Hasło propagandowe: „Dozbroić Polskę na morzu”

Tzw. 16 punktów – niemieckie ultimatum przekazane zachodnim ambasadorom z informacją o jego rzekomym odrzuceniu przez Polaków. W rzeczywistości strona polska poznała je dzięki brytyjskiemu ambasadorowi w Berlinie:

Sytuacja między Rzeszą Niemiecką a Polską jest obecnie tego rodzaju, że każdy dalszy incydent może doprowadzić do wybuchu w szeregach wojsk zajmujących pozycje po obu stronach. Jakiekolwiek rozwiązanie pokojowe musi być tak ułożone, by przy następnej sposobnej okoliczności powodujące ten stan rzeczy nie mogły się powtórzyć i by przez to nie tylko Europa Wschodnia, lecz także inne obszary nie znalazły się w stanie takiego samego naprężenia. Przyczyny tego rozwoju leżą:

I W niemożliwym przeprowadzeniu granic, wytyczonych przez dyktat wersalski.

II W niemożliwym traktowaniu mniejszości na odstąpionych obszarach.

Rząd Rzeszy Niemieckiej wychodzi zatem przy niniejszych propozycjach z założenia, że trzeba znaleźć ostateczne rozwiązanie, które usunie niemożliwą sytuację związaną z wytyczeniem granic, obu stronom zapewni życiowo ważne dla nich linie komunikacyjne oraz problem mniejszościowy - o ile to jest w ogóle możliwe - zlikwiduje, a o ile to nie jest możliwe, znośnie ułoży los mniejszości przez całkowite zagwarantowanie ich praw.

Rząd niemiecki jest przekonany, że przy tym jest niezbędne, by szkody gospodarcze i fizyczne, spowodowane od roku 1918, wykryć i w całej pełni zrekompensować. Oczywiście, uważa to zobowiązanie za wiążące dla obu stron.

Z tych rozważań wynikają następujące praktyczne propozycje:

1. Wolne Miasto Gdańsk wraca na podstawie swego czysto niemieckiego charakteru oraz jednomyślnej woli swej ludności niezwłocznie do Rzeszy Niemieckiej.

2. Obszar tzw. Korytarza, od Bałtyku do linii Kwidzyn - Grudziądz - Chełmno - Bydgoszcz (włączając tu te miasta), a potem na zachód mniej więcej od Trzcianki, sam rozstrzygnie o swojej przynależności do Niemiec lub do Polski.

3. W tym celu przeprowadzi się na tym obszarze głosowanie. Do głosowania będą uprawnieni wszyscy Niemcy, którzy mieszkali na tym obszarze w dniu 1 stycznia 1918, albo urodzili się tam do tej daty, jak również wszyscy w danym dniu na tym obszarze zamieszkali lub do tej daty tam urodzeni Polacy, Kaszubi itd. Niemcy wygnani z tego obszaru wracają dla spełnienia swego obowiązku głosowania. Dla zagwarantowania bezstronnego głosowania oraz zapewnienia rozległych do tego potrzebnych prac przygotowawczych określony wyżej obszar, podobnie jak Zagłębie Saary, zostanie poddany władzy natychmiast utworzonej Komisji powołanej przez cztery mocarstwa: Włochy, Związek Radziecki, Francję i Anglię. Komisja ta posiadać będzie wszelkie prawa suwerenne na tym obszarze. W tym celu należy obszar ten w jak najkrótszym do ustalenia czasie opróżnić z polskich sił zbrojnych, polskiej policji i polskich urzędników.

4. Z powyższego obszaru wyjęty zostaje polski port Gdynia, który w zasadzie pozostaje terytorium polskim, w ramach polskiego zasiedlenia. Bliższe granice tego polskiego miasta portowego winny być ustalone między Niemcami a Polską, a w razie potrzeby rozstrzygnięte przez międzynarodowe rozjemstwo.

5. Dla zapewnienia niezbędnego czasu do koniecznych rozległych prac przygotowawczych w celu zapewnienia sprawiedliwego głosowania – głosowanie to nie odbędzie się wcześniej jak po upływie 12 miesięcy.

6. Aby w tym okresie zagwarantować bez ograniczeń Niemcom połączenie do Prus Wschodnich, a Polsce do morza, zostaną wyznaczone szosy i koleje, które umożliwią wolny tranzyt. Przy tym będzie dozwolone pobieranie tylko tych opłat, które są niezbędne do utrzymania połączeń komunikacyjnych lub przeprowadzenia transportów.

7. O przynależności obszaru rozstrzygnie zwykła większość oddanych głosów.

8. Aby po przeprowadzeniu głosowania - bez względu na to, jak ono wypadnie - zapewnić swobodną komunikację z Niemiec z ich prowincją Gdańsk-Prusy Wschodnie, a Polsce połączenie z morzem, zostanie w razie gdyby obszar plebiscytowy przypadł Polsce wydzielona dla Niemiec eksterytorialna strefa komunikacyjna, mniej więcej w kierunku Bytów - Gdańsk lub Tczew, nadająca się do budowy autostrady oraz czterotorowej linii kolejowej. Budowa autostrady i kolei zostanie przeprowadzona w ten sposób, że polskie linie komunikacyjne nie zostaną przez to dotknięte, tzn. budowa przejdzie albo nad, albo pod nimi. Szerokość tej strefy określa się na 1 km, a sama strefa należeć będzie terytorialnie do Rzeszy. W razie gdyby głosowanie wypadło na korzyść Niemiec, Polska dla swobodnego i nieograniczonego połączenia do swojego portu Gdynia otrzyma identyczne prawo takiej samej eksterytorialnej trasy drogowej lub kolejowej, jakie posiadałyby Niemcy.

9. W razie gdyby Korytarz przypadł ponownie Niemcom, Rzesza stwierdza swoją gotowość do przeprowadzenia z Polską wymiany ludności w rozmiarach odpowiadających Korytarzowi.

10. Ewentualnie postulowane przez Polskę specjalne uprawnienia w Gdańsku zostaną przyznane w zamian za identyczne uprawnienia Niemiec w Gdyni.

11. Aby na tym obszarze usunąć po obu stronach jakiekolwiek poczucie zagrożenia, Gdańsk i Gdynia otrzymają charakter miast czysto handlowych, tj. bez wojskowych urządzeń i umocnień.

12. Półwysep Hel, który stosownie do głosowania przypadnie albo Polsce, albo Niemcom, zostanie w każdym wypadku tak samo zdemilitaryzowany.

13. Ponieważ rząd niemiecki ma do wysunięcia najostrzejsze oskarżenia przeciw polskiemu traktowaniu mniejszości, a rząd polski ze swej strony uważa, że również musi wysuwać oskarżenia przeciw Niemcom, obie strony zgadzają się na to, że skargi te przedłoży się komisji śledczej o składzie międzynarodowym, z zadaniem, by zbadała one wszelkie skargi co do szkód gospodarczych i fizycznych oraz innych aktów terrorystycznych. Niemcy i Polska zobowiązują się, by wszystkie spowodowane od r. 1918 szkody gospodarcze i inne zrekompensować obu mniejszościom lub anulować wszystkie wywłaszczenia, lub też na takie czy inne naruszenia życia gospodarczego przyznać poszkodowanym pełne odszkodowanie.

14. Aby Niemcom pozostającym w Polsce oraz Polakom pozostającym w Niemczech odebrać poczucie, że nie chroni ich prawo międzynarodowe oraz przede wszystkim dać im pewność, że nie będą pociągani do działań lub obowiązków niezgodnych z ich poczuciem narodowym, Niemcy i Polska zgadzają się, by prawa obustronnych mniejszości zagwarantować przez rozległe i wiążące porozumienia, by zapewnić tym mniejszościom zachowanie, swobodny rozwój i aktywność ich narodowości, zezwolić im zwłaszcza na potrzebne do tego celu organizowanie się. Obie strony zobowiązują się do nie powoływania przynależnych do mniejszości do służby wojskowej.

15. W razie porozumienia się na podstawie tych propozycji Niemcy i Polska wyrażają gotowość, by nakazać i przeprowadzić natychmiastową demobilizację swoich sił zbrojnych.

16. Dalsze kroki niezbędne do przeprowadzenia tych czynności zostaną wspólnie ustalone przez Niemcy i Polskę

Kraków, mężczyźni czytający obwieszczenie o mobilizacji powszechnej.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Niemieckie czołgi, samochody i motocykle zebrane do ataku na Polskę niedaleko granicy.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Lokalnie

Nastroje w regionie chyba najlepiej oddaje rozmowa, jaką z jednym z Rzeszowian odbył kronikarz tamtych dni Franciszek Kotula:

Kiedy pod koniec sierpnia [1939] napięcie polityczne dochodziło do zenitu, kiedy jeszcze tyle ludzi łudziło się, że konflikt zostanie pokojowo załatwiony, poszedłem do adwokata, dr. Józefa Liwy, byłego posła, radnego i prezesa powiatowego Stronnictwa Narodowego, ciekaw, co on też powie. Powiedział mi, że wojna na pewno będzie, że wojna będzie ciężka, ale Niemcy muszą przegrać, wykazał mi, że polityka polska w stosunku do Niemiec była fatalna, że Polska winna, że Niemcy tak się wzmocniły, że Polska zbiera owoce swej polityki, że Beck powinien pójść pod sąd itd. Równocześnie dodał:

– Syn mój już jest w wojsku, w Przemyślu. Byłem go wczoraj (w niedzielę) odwiedzić. Jest ich cała gromada, sami młodzi chłopcy, nasze wychowanie, ale jaki wśród nich wspaniały nastrój! Panie, radość aż bije od nich. Matka myślała, że go zastanie przybitym, a on śmiał się; wróciła też uspokojona. I w ogóle wśród żołnierzy nastrój wspaniały. Na ten widok serce we mnie urosło. Boć to nasze wychowanie. A w razie wybuchu wojny ja również idę na ochotnika. Nie można inaczej. Jak się tyle lat wychowywało młodzież, to dziś musi się też dać przykład!

Franciszek Kotula, „Czasy i ludzie”, rękopis w opracowaniu.

W II RP terytorium dzisiejszej Rzeszowszczyzny znajdowało się w obrębie województwa lwowskiego, a sam Rzeszów był od 1933 r. powiatem miejskim. Przed II wojną światową miasto osiągnęło liczbę 40 tysięcy mieszkańców. Stało się to głównie dzięki realizacji planów budowy Centralnego Ośrodka Przemysłowego, w ramach których w Rzeszowie powstała fabryka obrabiarek i sprzętu artyleryjskiego (filia poznańskich Zakładów Cegielskiego – obecny Zelmer) oraz fabryka silników lotniczych Państwowych Zakładów Lotniczych (obecnie WSK PZL Rzeszów).

Gwałtowny rozwój związany z budową COP-u był także udziałem innych miast regionu: pod Rozwadowem powstały huta, zakłady zbrojeniowe – Zakłady Południowe oraz nowy ośrodek miejski – Stalowa Wola. W Dębicy fabryka farb i kauczuku syntetycznego, w Mielcu – Państwowe Zakłady Lotnicze, w Dębie – Wytwórnia Amunicji nr 3. Nie udało się rozpocząć produkcji w Zakładach Chemicznych w Nowej Sarzynie, ani ukończyć Zakładów Metalurgicznych w Tarnobrzegu.

Zacznę od sierpnia [1939], kiedy powoływania do wojska były liczne, kiedy wszystko wskazywało [na to], że najprawdopodobniej wojna będzie. Jak na to reagował ogół? Nie widziało się ani lęku, ani też zapału. Ogół, a szczególnie najbardziej zainteresowani, tj. powołani, był spokojny, traktował to raczej jako przygodę, i – jak już raz zaznaczyłem – lęku, strachu u tych ludzi się nie widziało. Entuzjazmu też. Pójście do wojska traktowało się jako obowiązek, który należy należycie i sumiennie wypełnić. Życie szło normalnie, praca w całej pełni, budowało się dużo, inwestowało.

Rozważniejsi, rozumiejący sytuację, wyobrażający sobie nowoczesną wojnę (tych jednak było niewielu), patrzyli w przyszłość z lękiem, z przerażeniem, prosili Boga, by się to szczęśliwie rozwiązało. Spokój mas płynął też z polskiego lekceważenia sobie wszystkiego, co jest nieco dalej, co nie jest tuż-tuż. Było też sporo takich, o specyficznym, awanturniczym charakterze, potrzebujących gry i ryzyka, którzy wprost prosili Boga o wojnę, tak im spokój i jednostajność dokuczyły.

Już na początku sierpnia prasa niedwuznacznie dawała do zrozumienia, że należało by zrobić zapasy. Przeważna część społeczeństwa zachętę puściła ot tak, mimo uszu, z ludzi, którzy rady posłuchali, bimbano sobie i drwiono. W wojnę też nie wierzono, słuchano oficjalnej propagandy, że Niemcy raczej na wojnę się nie poważą.

Franciszek Kotula, „Czasy i ludzie”, rękopis w opracowaniu.

Przekazanie wojsku ckm-u ufundowanego przez Związek Inwalidów Wojennych powiatu sanockiego, sierpień 1939 r.

zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Fragment protokołów z posiedzeń Rady Miasta Rzeszowa z lipca i sierpnia 1939 r.

zbiory Archiwum Państwowego w Rzeszowie

Fragment protokołów z posiedzeń Rady Miasta Rzeszowa z lipca i sierpnia 1939 r.

zbiory Archiwum Państwowego w Rzeszowie

Fragment protokołów z posiedzeń Rady Miasta Rzeszowa z lipca i sierpnia 1939 r.

zbiory Archiwum Państwowego w Rzeszowie

Fotoreportaż z wizyty prezydenta Mościckiego w Stalowej Woli. „Światowid”, nr 26 z 25 czerwca 1939 r.

zbiory Biblioteki Sejmowej

Fotokopia odezwy do rolników.

zbiory Archiwum Państwowego w Rzeszowie

Reklama motocykla SHL

W drugiej połowie sierpnia [1939 r.] napięcie wzrosło. Przy końcu czuło się w powietrzu proch. Zaczął się run na banki, wypłaty ograniczono. Wreszcie, w ostatnich dniach sierpnia, rzucono się z szałem na wykup towarów, zwłaszcza żywności, z tym samym szkodliwym brakiem równowagi. Jeszcze niedawno bimbano sobie, naraz ludzi ogarnęło szaleństwo. Do tego stopnia, że władze musiały z jednej strony ludność uspokajać, że niczego nie braknie, z drugiej zaś grozić karami

za robienie paniki.

W ostatnich dniach sierpniowych nakazano kopanie schronów w razie atakowania. I przyznać trzeba, że w tym społeczeństwo nie na rozkaz, ale dobrowolnie, być może w trosce o własne życie, w znacznej większości Żydzi, piorunem naznaczone rowy wykopali. Kopały dziewczęta, chłopcy, gdzie też znajdowali idealną okazję do flirtu. Rowy przykryto kopalniakami, wziętymi z żydowskich składów przez magistrat na kredyt. Było tego drzewa w różnych punktach masa. Już Niemcy byli [w mieście, gdy] pewnego dnia, w ciągu paru godzin, to drzewo [ludzie] rozkradli.

Franciszek Kotula, „Czasy i ludzie”, rękopis w opracowaniu.

Fotokopia odezwy do pracowników Fabryki Cegielskiego.

zbiory Archiwum Państwowego w Rzeszowie

Ostrzeżenie co do ukrywania i spekulacji żywnością.

zbiory Archiwum Państwowego w Rzeszowie

Afisz wzywający ludność do kopania rowów przeciwlotniczych.

zbiory Archiwum Państwowego w Rzeszowie

Afisz instruktażowy – Co robić w razie ataku lotniczego.

zbiory Archiwum Państwowego w Rzeszowie

Poza granicami

„Biała wojna” na terenie Europy Wschodniej znajdowała swoje odbicie na łamach prasy zachodnioeuropejskiej, a także amerykańskiej. Ta pierwsza oddawała zwykle nastroje własnych społeczeństw z zainteresowaniem i niepokojem śledzących rozwój wydarzeń i stosunków między Polską a Niemcami. Prasa zza oceanu starała się przybliżyć Amerykanom zawiłości europejskiej polityki, wydając jednocześnie sądy i opinie dotyczące ewentualnego rozwoju wydarzeń. Otwartym pozostawało tam pytanie – co uczynią USA w razie wojny?

Materiały te docierały do Polski i nierzadko ich fragmenty były przedrukowywane przez rodzime periodyki lub polscy publicyści odwoływali się w swoich tekstach do opinii zachodnich kolegów. Teksty przychylne wykorzystywano do budowania w społeczeństwie obrazu II RP, jako kraju posiadającego silnych i gotowych do walki za nią sojuszników (co wspierano artykułami i fotoreportażami pokazującym przygotowania militarne w zachodniej Europie), materiały nieprzychylne (głównie niemieckie) służyły do pokazania zakłamania, działań wrogich propagandystów i metod, jakimi posługiwała się niemiecka prasa budując negatywny wizerunek Polski.

TAKTYKA, KTÓRA ZAWODZI...

Obserwując rozwój akcji niemieckiej wobec Polski zorientować się można bez trudu w jaki sposób akcja ta została rozplanowana. Z jednej strony dążą Niemcy do tego, aby przez prowokowanie rozmaitych incydentów i szerzenie alarmistycznych wiadomości w jak największym stopniu zdenerwować polską opinię publiczną, zmęczyć ją psychicznie, a wyczerpaną nieustanną groźbą wojny — uczynić skłonniejszą do ustępstw. Na zewnątrz zaś stara się propaganda niemiecka wykazać naszą rzekomą agresywność, głosi, że to właśnie Polska jest czynnikiem, który prowokuje, uniemożliwiając pokojowe rozwiązanie problemu. Przez „demaskowanie" „awanturniczych planów" Polski dąży propaganda niemiecka do zasiania nieufności między Paryżem i Londynem a Warszawą i — w konsekwencji — do osłabienia sojuszniczej współpracy między tymi trzema stolicami [...]

Postawa Polski wzbudza niekłamane uznanie Zachodu. Znamienne wystąpienie posła Daltona, który na forum izby Gmin zapytał premiera brytyjskiego „Czy rząd J. K. M. byłby skłonny wyrazić w Warszawie podziw, odczuwany w W. Brytanii dla spokoju, odwagi i opanowania, wykazanych przez naszych polskich sojuszników w obliczu sytuacji?” i odpowiedź premiera Chamberlaina, który przy głośnych owacjach całej Izby stwierdził, że „Rząd brytyjski bardzo wysoko ceni stanowisko, zajęte przez rząd polski” — nie wymagają komentarzy.

„Tygodnik Ilustrowany”, nr 28, 9 lipca 1939 r., s. 536.

ZNAKOMITY STAN ARMII POLSKIEJ – ORZEKA PRASA FRANCUSKA

Paryż (ATE). W serii artykułów z Polski R. Cartier omawia dziś w „Epoque” w entuzjastycznych słowach Armię Polską, wyrażając opinię, że każda dywizja polska równa się najlepszej dywizji europejskiej. W ocenie żołnierzy polskich, których dziennikarz francuski odwiedzał w koszarach, podnosi on doskonały stan moralny, wytrwałość fizyczną i sprawność w obchodzeniu się z materiałem wojennym.

„Nasz Przegląd”, za: „Almanach 1939”, Warszawa 2008, 21 lipca.

Okładka „Ilustracji Polskiej”, nr 35 z 27 sierpnia 1939 r.

zbiory Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego

KRYZYS NR 7: GDAŃSK

Cały świat nagle pomyślał, że znana jest odpowiedź na wielkie pytanie zeszłego tygodnia – w którą stronę Hitler uderzy teraz? Odpowiedzią tą była Polska. Pretekstem miało być Wolne Miasto Gdańsk. Znajdujące się pod kuratelą Ligii Narodów, którego finanse i politykę celną kontroluje Polska, a obywatele są niedwuznacznie Niemcami. Niemcy ogromnie by zyskali przyłączając 754 mile kwadratowe terenu i 407 tys. mieszkańców Gdańska. Dla Polski nie byłaby to duża strata, przy posiadania o wiele lepszego portu w Gdyni. Jednak Polacy obawiają się tego, że Gdańsk byłby zaledwie pierwszym krokiem na drodze do pożarcia całego polskiego korytarza do Bałtyku.

W minionym tygodniu nerwowa atmosfera oparta była na relatywnie drobnych sprawach. W Polsce obchodzony tydzień morski, a w Gdyni prezydent Mościcki powiedział: „Wybrzeże Bałtyku, Pomorze, Gdańsk i Gdynia są naszym powietrzem i słońcem”. Polska flota przepłynęła przez Zatokę Gdańską, mijając Gdynię, a 80 tys. Polaków zaprzysięgło bronić ich aż po śmierć.

Również w Gdańsku trwał tydzień morski, a do miasta przybył niemiecki kontradmirał wraz z nieuzbrojonymi żołnierzami piechoty morskiej, by uczcić Gdańszczan poległych w służbie niemieckiej floty, podczas wojny światowej. Z Prus Wschodnich przybyło około 2,4 tys. pełnych werwy, młodych Niemców, podobno po to, by wspomóc gdańską Heimwehrę w walce z Polakami. Na gdańskiej Górze Bischofa zamontowano 20 lekkich dział by chronić miasto. Świat obiegły zaś zadziwiające plotki. Była historia o tym, że niemiecki samolot przeleciał nad gdyńską bazą marynarki wojennej na Półwyspie Helskim i został zestrzelony podczas drugiego przelotu przez polską obronę przeciwlotniczą. Zaprzeczono temu. Była też historia o tym, że Hitler i Mussolini spotkali się na włoskiej granicy. Jej też zaprzeczono.

Wewnątrz Niemiec pod bronią było 3 mln ludzi. Klakierzy krzyczeli: „nie chcemy wojny, ale chcemy naszych praw”. W Poczdamie podczas widowiska przygotowanego przez ministra propagandy Goebbelsa pojawił się jadący na wojnę 1914 roku, widmowy ułan. A pod koniec tygodnia pojawiła się nowa plotka: Hitler ma zamiar odwiedzić Gdańsk pod koniec lipca i na pewno nic się wcześniej nie wydarzy. To było dla świata do zaakceptowania.

Opowieścią Polski, jest jej rzeka do morza – Wisła, której portem przez 950 lat był Gdańsk. Polacy finezyjnie wyślizgnęli się z morderczego uścisku Gdańska budując Gdynię. Teraz Gdańsk jest głównie symbolem tego, czy Hitler dostaje to o co prosi.

„LIFE”, 10 lipca 1939 r.

NIEMCY POKAZUJĄ SWOJĄ NAJCIĘŻSZĄ ARTYLERIĘ, BY ZASTRASZYĆ NACJONALISTYCZNYCH POLAKÓW

W ostatnim tygodniu w Europie dziesięć milionów mężczyzn spało z bronią pod poduszką, będąc przygotowanymi na możliwy wybuch drugiej wojny światowej. Było to ponad dwa razy więcej ludzi, niż ci, których zmobilizowano po faktycznym wybuchu pierwszej wojny światowej. Nie przejmując się ogłaszaniem formalnej mobilizacji, Niemcy mają pod bronią 2,5 mln mężczyzn – więcej niż jakiekolwiek inne cywilizowane państwo w czasie pokoju. Po raz drugi w czasie tego roku Adolf Hitler wkręcił Europę w tytaniczną „wojnę nerwów”. Po raz czwarty w swojej krótkiej karierze stara się on pozyskać owoce zwycięstwa bez walki o nie. Tym razem to Polska znalazła się pod takim samym naciskiem jak niedawno Czechosłowacja, tym razem Hitler zażądał bezwarunkowego oddania mu Gdańska i polskiego korytarza.

W Niemczech prasa podgrzewa sama siebie frazesami o „okrucieństwach…prowokacjach…falach terroru” jakich doświadczają Niemcy od Polaków. Pisze się sensacyjne opowiastki o niemieckich „uchodźcach” uciekających przez polsko-niemiecką granicę. Prasa ostrzega też, że Niemców zadowoli wyłącznie „niemieckie rozwiązanie”, a czas na negocjacje już minął. Ostatecznym terminem rozwiązanie kwestii spornych miałby być 2 września, kiedy w Norymberdze rozpoczyna się kongres nazistów. Jednak Hitler ma wygłosić 27 sierpnia mowę w Tannenbergu, który był sceną wielkiego niemieckiego zwycięstwa w 1914 r., a współcześnie znajduje się tuż nad polską granicą – mowę w której ma ogłosić pokój lub wojnę.

Za tą kampanią propagandową poszły wielkie przygotowania militarne będące częścią „Białej Wojny”, którą Hitler prowadzi w celu przestraszenia Polaków. Na zachód przemieszczono garnizony forteczne, do obsadzenia Linii Zygfryda mającej powstrzymać Francję i Anglię, gdyby przyszły Polsce z pomocą. Na wschód wysyła zaopatrzenie, działa i żołnierzy z kawałkami płótna naszytymi na numerach pułków, by ukryć ich przynależność do jednostek. Te ruchu spowodowały ulokowanie armii Hitlera na północnej i zachodniej granicy Polski. By zacisnąć pięść od południa, wysłał swoich żołnierzy do protektoratu Słowacji, kończąc w ten sposób po pięciu miesiącach jego niepodległość gwarantowaną dotychczas na „25 lat”. Manewr ten pozwolił też na „dokręcenie śruby” krnąbrnemu sojusznikowi Niemiec – Węgrom.

„LIFE”, 28 sierpnia 1939 r.

NACJONALIZM I GENERAŁ „BŁOTO” SĄ PO POLSKIEJ STRONIE

(…) Polska jest jednym z najbardziej nacjonalistycznych krajów w Europie. Kiedy Piłsudski umarł w 1935 r. rozdzielił swoją władzę między dwóch młodszych legionistów – Edwarda Śmigłego-Rydza – Generalnego Inspektora Armii i Józefa Becka, ministra spraw zagranicznych. Jako prawdziwi Polacy bardziej martwią się oni o dziedzictwo narodowe niż o demokrację, Zresztą demokracja znaczy bardzo mało dla rządu, który wbił nóż w plecy czeskiej demokracji, ponad rok temu, przyłączając do się do nazistowskich Niemiec w jej rozbiorze. W sposób charakterystyczny przemawiał Śmigły-Rydz do legionowych weteranów 6 sierpnia w Krakowie: „Polska przeciwstawi się, ze wszystkich swych sił, każdej próbie naruszenia interesów, praw i godności naszego kraju”.

Naprzeciw Hitlerowi, chcącemu prowadzić ekspansję kosztem Polski, zmobilizowała ona 1 mln ludzi. Jeśli wojna nadejdzie, armia ta będzie najprawdopodobniej walczyć w odwrocie, starając się powstrzymać niemiecki napór z północy, południa i zachodu. Będzie się starała zadać Niemcom, jak najwięcej strat, dopóki jej sprzymierzeńcy Francja i Brytania nie zaczną gnębić ich z zachodu.

Do takiej obrony polska armia jest dobrze przygotowana. Opiera się głównie na piechocie, kawalerii i ciągniętej przez konie lekkiej i średniej artylerii. Jest to logiczne dla kraju z 34 mln mieszkańców, ze złymi drogami, małą liczbą dużych mostów, ale mającego 4 mln wyszkolonych rezerwistów i 4 mln koni.

Polska może też liczyć na pomoc ze strony „Generała Błoto”, naturalnego sprzymierzeńca, który potrafi poważnie opóźnić marsz każdego najeźdźcy. Niekończące się piaszczyste drogi zamieniają się po deszczu w błotniste koleiny, a w Polsce każdego roku jest średnio 175 dni złej pogody.

„LIFE”, 28 sierpnia 1939 r.

Fotos z niemieckiej kroniki filmowej „Wochenschau” z 23 sierpnia 1939 r.

Gdański ratusz z transparentem „Nasza Macierz nazywa się Niemcy”.

zbiory Internet Archive: www.archive.org

Fotos z niemieckiej kroniki filmowej „Wochenschau” z 23 sierpnia 1939 r.

Członkowie gdańskiego SA zamykają granicę na wypadek „inwazji” z Polski.

Kronika pokazywała też szereg ujęć i wypowiedzi Niemców „uciekających z Polski i Wolnego Miasta Gdańska przed polskim okrucieństwem”.

zbiory Internet Archive: www.archive.org

NIEMCY BOJĄ SIĘ WOJNY

„Naród niemiecki nigdy nie był bardziej zdenerwowany niż obecnie"

Paryż (PAT). W prasie paryskiej od kilku dni ukazują się informacje korespondentów berlińskich, które zgodnie potwierdzają coraz większe zaniepokojenie społeczeństwa niemieckiego, wytworzoną sytuacją międzynarodową i obawami wojny. Koresp. berliński „Le Journal", pisząc na ten temat stwierdza, iż rząd niemiecki w widoczny sposób stara się podnieść na duchu własne społeczeństwo. Do tego celu służą wszelkie ataki prasy niemieckiej przeciw Polsce, czy przeciw Anglii i Francji, jak również zapewnienia, że Trzecia Rzesza jest obrazem spokoju i opanowania. Nigdy jednak – pisze korespondent – naród niemiecki nie był bardziej zdenerwowany niż w obecnej chwili. Nigdy nie był on bardziej oddalony od chęci jakiejkolwiek wojny. Naród niemiecki jest dziś pełen niepokoju wewnętrznego - konkluduje korespondent.

„Nasz Przegląd”, za: „Almanach 1939”, Warszawa 2008, 29 lipca.

INFORMACJA

7 sierpnia 1939 r. pułkownik Gerstenberg [...] powiedział mi: 5 i 6 sierpnia byłem w Berlinie. Obecnie podjęto decyzję. Jeszcze w tym roku będziemy mieli wojnę z Polską. Z całkowicie wiarygodnego źródła wiem, że Hitler podjął decyzję w tym sensie. Po wizycie Wohlthata w Londynie Hitler jest przekonany, że w razie konfliktu Anglia pozostanie neutralna. Rokowania zachodnich mocarstw z Moskwą przebiegają dla nas niepomyślnie. Lecz również i to jest dla Hitlera jeszcze jednym argumentem za przyspieszeniem akcji przeciwko Polsce.

Notatka z rozmowy dziennikarza niemieckiego z attache wojskowym i lotniczym Rzeszy Niemieckiej w Warszawie A. Gerstenbergiem, za „Almanach 1939”, Warszawa 2008, 7 sierpnia.

WTOREK DNIEM DECYDUJĄCYM

Londyn, 28.8. (tel. wł. „W. Warsz.") Poranna prasa londyńska stwierdza, że Niemcy w sposób całkiem cyniczny stawiają żądania wolnej ręki na wschodzie, aby tam móc zorganizować swój Lebensraum, gdyż potrzebują niezbędnie: zboża, surowców oraz terenów kolonizacyjnych w Europie środkowej i południowo-wschodniej. Cała Anglia rozumie, jak stwierdzają zgodnie organy opinii angielskiej, że nie chodzi Niemcom o nic innego, jak o zdobycie hegemonii nad światem.

„Wieczór Warszawski", za „Almanach 1939”, Warszawa 2008, 28 sierpnia.

Anglia w pogotowiu, „Ilustracja Polska”,

nr 35 z 27 sierpnia 1939 r.

zbiory Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego

Nasi sojusznicy, „Światowid”, nr 36 z 3 września 1939 r.

zbiory Biblioteki Jagiellońskiej

Anglia w pogotowiu, „Ilustracja Polska”, nr 36 z 3 września 1939 r.

zbiory Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego

O projekcie

Wszystko zaczęło się w 2012 r. od klasycznej wystawy opowiadającej o dwóch ostatnich miesiącach istnienia II Rzeczpospolitej Polskiej, ale widzianej nie poprzez pryzmat wielkiej polityki, tylko tego, z czym na co dzień stykał się obywatel przedwojennej Polski.

Niejednokrotnie z podręczników i opracowań historycznych da się wynieść przekonanie, że w lipcu i sierpniu 1939 r. cały kraj nie robił nic innego tylko czekał na wojnę. Warto w tym momencie zdać sobie sprawę z tego, że do ostatniej chwili nawet naczelne dowództwo niemieckie nie było pewne daty i godziny ataku na Polskę. Obywatele nie wiedzieli nawet czy tytułowa burza, której pierwsze gniewne pomruki było słychać gdzieś za horyzontem, ostatecznie rozpęta się, czy przejdzie bokiem.

Mamy nadzieję, że korzystając z nowych technik komunikacji uda nam się dotrzeć do jak największej liczby odbiorców zainteresowanych tematem i zachęcimy ich do własnych poszukiwań nie tylko wielkiej historii.

Teksty do wystawy napisali:

Jakub Izdebski

dr Marcin Krzanicki

Oprawą graficzną i kwestiami technicznymi zajął się:

dr Marcin Krzanicki

Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie pragnie złożyć podziękowania wszystkim osobom i instytucjom, które w jakikolwiek sposób zaangażowały się w powstanie wystawy i jej elektronicznej wersji:

Archiwum Państwowemu w Przemyślu

Archiwum Państwowemu w Rzeszowie

Bibliotece Cyfrowej Uniwersytetu Łódzkiego

Bibliotece Jagiellońskiej

Bibliotece m st. Warszawy

Bibliotece Sejmowej

Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego

Książnicy Pomorskiej

Narodowemu Archiwum Cyfrowemu

ISBN 978-83-7629-647-0

© Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie 2014